home
from the editor's laptop
welcome readerpoemsessaystheatre scenesplaystalesbibliographybookslinksarchivesindex to issuesOOV readersabout us / submitcurrent issue

In Hiligaynon

Ang Gingkamunoan sang Bunga sang Datilis

S ang una nga panahon, may isa ka duog sa pulo sang Guimaras sa diin nagapunsok ang tanan nga mga nagapamunga nga kahoy sa pungsod sang Pilipinas. Ang kahoy nga lamang wala nagapamunga nga nakaimpon didto amo ang "datilis".

Ginasimu-simu lang sang tanan nga mga kahoy ang datilis bangod nga wala gid siya sang mapabugal nga matam-is nga mga bunga. Ginahikayan siya kag ginayaguta.

Ginasimu-simu lang sang tanan nga mga kahoy ang datilis bangod nga wala gid siya sang mapabugal nga matam-is nga mga bunga. Ginahikayan siya kag ginayaguta. Apang sa pihak sining mga pagpanghikay kag pangyaguta, wala gid nagtanum sing dumot ang datilis. Ginabaton niya sing hugot sa iya tagipusuon ang iya kapalaran. Nagapaubos lamang siya kay ginabaton niya nga wala na man siya sing sarang mahimo.

Isa sadto ka adlaw, sa wala ginapaabot nga tion, nag-abot ang mabaskog nga ulan. Tuman ini kabaskog kag nagbundak ini sa sulod sang madamo nga mga tinakna. Nagbaha sing madalom sa bagay nga bisan ang labing mataas nga bungyod sang pula nga mga subay nalapawan sing tubi.

Bangod sini nagsalasala ang mga subay. Nabutang sa katalagman ang ila kabuhi. Namat-od ang mga subay nga mangabay sa mga kakahoyan nga magsaka kag mapasilong anay sa ila puno tubtob nga maghubas ang tubig kag matukod naman nila liwat ang ila bungyod.

Sa wala nila ginalaumi, wala ni isa sa mga kakahoyan ang nagpasugot nga mag-inakop sa mga subay nga pula. Nagdumili ang mga kakahoyan bangod nagpangatarungan sila nga ginaamligan nila ang ila matam-is nga mga bunga. Kag ang subay nga pula indi gid kuno masaligan kon katam-is ang pagahambalan.

Nagpakitluoy ang mga subay kag nagsaad nga indi nila pagpasilabtan ni isa sa mga bunga sang ano man mga kahoy. Apang wala sing kaluoy kag matig-a nga padayon sa gihapon sa pagdumili ang mga kakahoyan.

Sang nakita niya nga wala gid ni isa sa mga kakahoyan ang nagpasugot nga mahatag sing umalagi nga puluy-an sa mga pula nga subay, nagbatyag siya sing daku nga kaluoy...

Ang datilis, sa pihak nga bahin, nagapamati lamang. Sang nakita niya nga wala gid ni isa sa mga kakahoyan ang nagpasugot nga mahatag sing umalagi nga puluy-an sa mga pula nga subay, nagbatyag siya sing daku nga kaluoy sa sining magagmay nga mga tinuga nga mahimo makasugata sang ila kamatayon sing indi pa sa tion. Gani, ining datilis nagtanyag sang iya kaugalingon bilang palasilongan sang mga subay. Wala siya sing mga bunga nga dapat amligan.

Malipayon kag mapinasalamaton nga ginbaton sang mga subay ang tanyag sang datilis. Gani didto sa puno sang datilis nagpalipas sang baha ang mga pula nga subay.

Matapos nga nagpuas na ang baha, nanaog ang mga subay sa pagtukod sing bag-o nga bungyod. Apang sa wala pa sila makalakat, nagpanaad sila sa datilis nga magabalik sila sa pagdul-ong sang tanda sang ila pagpasalamat bangod nga ginluwas sang datilis ang ila kabuhi gikan sa madalum nga baha.

Wala naglaum ang datilis nga hatagan siya sing balos sa iya maayo nga binuhatan. Para sa iya, tama na nga makabulig siya sa pagluwas sining mga magagmay nga mga tinuga. Nagpaalam ang mga subay nga may kalipay.

Wala sing may nakahibalo kon ano gid ining mga bagay apang suno sa hinuringhuring sang ulihi, masyado kuno ini katam-is.

Mga pila ka adlaw ang nagligad, nagbalik ang tuman ka damo nga mga subay sa kagab-ihon. Mas madamo pa sila sang sa kabilogan tanan sang nagpasilong sa datilis. Ining mga subay nagtawag sang ila mga kaabyanan kag mga himata gikan sa pihak pa nga mga bungyod nga nahamtang man sa pihak nga banwa nga wala naagyan sang baha. Amo ini ang kabangdanan nga wala gilayon sila makabalik sa pagdul-ong sang ila padya sa datilis.

Ang mga kaabyanan kag mga himata nga mga subay nagbulig panghakot kag panipon sang mga butang nga igadulot sa datilis. Tagsa ka subay nagapas-an sang daw sa ulo sang dagom ka dalagko nga mga bagay. Wala sing may nakahibalo kon ano gid ining mga bagay apang suno sa hinuringhuring sang ulihi, masyado kuno ini katam-is. (Amo ini karon ang mga daw bihod nga liniso sa sulod sang tagsa ka bunga sang datilis). Ining nga liniso, pinangtumpok sang mga subay sa daw tigholen ka dalagku nga mga tinumpok kag ginpakapot nila ini paagi sa ila matam-is nga mga laway. (Amo naman ini karon ang aton makita nga masinaw nga duga nga nagaguwa gikan sa bunga sang datilis kon pisgaon sing inanay). Madamo sang daw tigholen nga tinumpok nga nahuman ang mga subay kag gintig-isa-isa nila ini pangsab-it sa mga sanga sang datilis.

Tanan ini nahuman sang mga maukod nga mga subay sa isa lamang ka gab-i, samtang nagakatulog ang mga kakahoyan—lakip na diri ang datilis nga ginsab-itan. Kag nanaad pa gid ang mga subay sa ila kaugalingon nga magakari sila sing masunson sa pagdul-ong sang tam-is sa tagsa ka bunga sang datilis. Indi lamang nila ini pagbuhaton kon nagaulan bangod nagapasilong sila kag indi makapangabudlay sing kinaandan. Amo ini ang kabangdanan kon ngaa nga kon tig-ululan, malas-ay ang bunga sang dalitlis. Apang kon wala sing ulan, kag ilabi na gid kon masingkal anginit, tuman ka tam-is ang mga bunga sang datilis.

Pagkaaga, sang makabugtaw na ang datilis, nakibot gid siya sang iya namulalungan nga madamo sing nagakalabit-kabit nga daw mga bunga sa iya mga sanga.

Pagkaaga, sang makabugtaw na ang datilis, nakibot gid siya sang iya namulalungan nga madamo sing nagakalabit-kabit nga daw mga bunga sa iya mga sanga. Dayon niya nga nadumduman ang panaad sang mga subay kag nakahunahuna siya nga amo na ini ang ginsiling nila nga padya. Malipayon gid katama ang datilis. Karon, mahimo nga maga-untat na ang paghikay sa iya sang mga kakahoyan.

Kon nakibot ang datilis, ilabi na gid nga nakibot ang mga kakahoyan nga kaupod niya bangod sining hinali nga pagpamunga. Wala ni isa sa mga kakahoyan ang makapaathag kon paano namunga ang datilis. Ulihi na lamang nila nabatian sa mga hinuringhuring sang mga kapispisan ang matuod nga ginkamunoan sang bunga sang datilis.

Wala na ginhikayan sang mga kahoy ang datilis. Sa baylo, daw ginkapulan ang ila mga baba sang mabatian pa gid nila sa hinuringhuring sang mga kapispisan (nga amo ang di mabali nga hukum kon kanamit sang bunga ang pagahambalan) nga manamit kag tuman ka tam-is sang mga bunga sang datilis ilabi na gid kon tig-ilinit. Ini nangin daku nga kadayawan sa datilis. Apang wala gid sa gihapon nagpabugal ang datilis.

Apang ang pinakadako nga kadayawan nga naagom sang datilis amo sang maglab-ot sa mga kabataan ang balita nahanungod sa iya manamit nga mga bunga. Gintilawan sang mga bata kag wala magdugay nangin isa ini sa ila pinakapaborito nga bunga. Ang iban nga mga prutas nalipatan na sang mga kabataan bangod didto sila masunson nga nagapunsok sa puno sang datilis.

Tubtob karon, ginakakunyagan gid sang mga kapispisan kag mga kabataan ang bunga sang datilis gani padayon ini nga nagaani sing kadayawan.

Ini tanan naagom sang datilis bangod sang iya kaalwan, pagkamapa-inubuson kag pagkamaluluy-on.

© Evee V. Huervana


Reprinted with permission from Ang Kapawa, February 1989; Alberto Kilayko, publisher.

back to toptop | about the author



powered by
FreeFind
  poems | essays | plays | tales | scenes
from the editor's laptop | welcome reader | frontispiece | bibliography
books | links | archives | index to issues | readers
about us | current issue